Kinh tế vĩ mô Việt Nam: Vẫn cần sự kiên nhẫn

Việt Nam cũng không nằm ngoại lệ dù là một trong những quốc gia có tốc độ tăng trưởng nhanh nhất thế giới trong thập niên vừa qua. Tỷ lệ tăng trưởng của Việt Nam trong năm 2011dù đạt mức khá ấn tượng là 5,9%, nhưng vẫn còn thấp so với giai đoạn những năm sau năm 2000 (ngoại trừ tỷ lệ 5,3% của năm 2009 trong thời kỳ khủng hoảng tài chính). Trong khi điều này một phần phản ánh môi trường toàn cầu đang suy yếu, những điều kiện trong nước cũng góp phần không ít. Tỷ lệ lạm phát tăng cao, 18,6% trong năm 2011 so với cùng kỳ năm trước, cùng với giá cả leo thang và các biện pháp kiềm chế giá cả đã ảnh hưởng xấu lên nền kinh tế trong ngắn hạn lẫn dài hạn.

Tuy nhiên, các điều kiện kinh tế vĩ mô cũng đã ổn định đáng kể so với thời kỳ bất ổn đầu năm 2011. Lạm phát giảm còn 17,3% trong tháng Giêng so với cùng kỳ năm ngoái, và chỉ số này được kỳ vọng sẽ về mức một con số vào cuối năm 2012. Ngay cả đồng nội tệ cũng đã ổn định hơn và việc giảm giá đồng Việt Nam theo từng đợt cũng không còn được tính đến. Điều này là do những nỗ lực của NHNN nhằm làm yếu dần đồng Việt Nam và hạn chế bớt nhu cầu nhập khẩu. Đáng mừng hơn là sau nhiều cuộc tranh luận, công cuộc tái cấu trúc ngành ngân hàng đang diễn ra: ba ngân hàng vừa tiến hành hợp nhất và thị trường trông chờ nhiều cuộc hợp nhất và sáp nhập nữa trong năm 2012.

Bất chấp tình hình đã khá khả quan hơn nhưng đa phần các nhà đầu tư lẫn người dân Việt Nam vẫn tỏ ra thận trọng. Điều này dự báo nhu cầu nội địa và xuất khẩu sẽ giảm bớt trong năm 2012. Thậm chí dù được dự báo các mức lãi suất sẽ được điều chỉnh thả lỏng hơn trong năm 2012, người tiêu dùng và nhà đầu tư cũng không mặn mà lắm trong việc tăng chi tiêu do họ đã điều chỉnh lại kỳ vọng của mình sau lạm phát cao năm ngoái. Tăng trưởng được dự báo sẽ giảm từ mức 5,9% trong năm 2011 xuống còn 5,7% trong năm 2012. Như vậy, mặc dù năm 2012 có vẻ sẽ mang đến một nền kinh tế vĩ mô ổn định hơn, các điều kiện kinh tế toàn cầu suy yếu cùng với tâm lý thận trọng tại Việt Nam vẫn sẽ giữ tăng trưởng dưới mức trung bình trong dài hạn.

Các điều kiện kinh tế vĩ mô đã được cải thiện

Trái ngược với một sự suy giảm được dự báo trong năm 2012, chỉ số lạm phát đã tăng trung bình 2% mỗi tháng (được điều chỉnh theo từng thời kỳ) trong năm tháng đầu của năm 2011. Việt Nam đã từng trải qua thời kỳ tương tự vào năm 2008, khi mà tỷ lệ lạm phát trung bình cho cả năm lên tới 23,1%, và sự nguy cấp của vấn đề lạm phát cao đã hướng sự chú ý vào những thách thức kinh tế lâu dài của Việt Nam. Chính điều này tạo ra sự chuyển hướng trong các cuộc thảo luận với chủ đề Việt Nam, từ tranh luận về tỷ lệ tăng trưởng ấn tượng của Việt Nam ngược về vấn đề Việt Nam cần phải làm gì để khắc phục những sự thiếu hiệu quả mang tính cơ cấu. Đối phó với vấn đề này, Chính phủ áp dụng thắt chặt tín dụng nhằm kiềm chế lạm phát trong ngắn hạn và đưa ra kế hoạch tăng cường hiệu quả đầu tư thông qua việc tái cấu trúc ngành ngân hàng trong thời gian trung hạn.

Hậu quả của lạm phát cao và thanh khoản bị xiết chặt là các doanh nghiệp phải đối mặt với tình trạng thắt chặt tín dụng dẫn đến việc phải đóng cửa hoặc tạm dừng sản xuất. Người tiêu dùng phải đối mặt với giá sinh hoạt leo thang, lãi suất cho vay cao, giá trị nhà ở giảm xuống và điều kiện tìm việc khắc nghiệt hơn. Vấn đề này càng trở nên cực kỳ nghiêm trọng đối với người dân thuộc nhóm có thu nhập thấp, nhữngngười có tỷ lệ chi tiêu cho thực phẩm chiếm phần lớn trong tổng chi tiêu (lạm phát giá thực phẩm đã tăng 26,6% trong năm 2011 so với cùng kỳ năm trước). Các doanh nghiệp sản xuất, đặc biệt là các doanh nghiệp nước ngoài đến Việt Nam tìm kiếm lợi thế cạnh tranh là chi phí nhân công thấp, đã phải chịu nhiều áp lực trước những phản đối của người lao động phổ thông đòi tăng lương để trang trải chi phí sinh hoạt trong tình hình giá cả leo thang. Các doanh nghiệp đã đối mặt với 857 cuộc đình công trong 11 tháng đầu năm 2011, tăng hơn gấp đôi so với năm 2010.

Bộ Lao động Thương binh và Xã hội cho biết, theo kết quả khảo sát tiến hành trên 3% doanh nghiệp tại Việt Nam, mức tiền lương trung bình hằng tháng đã tăng 19,6% lên mức 3,84 triệu đồng trong năm 2011. Điều này cho thấy trung bình, tiền lương thực tế đã tăng 1%. Báo cáo này cũng cho thấy các doanh nghiệp nhà nước áp dụng mức tăng lương cao nhất, với mức lương trung bình là 4,41 triệu đồng so với mức 3,88 triệu đồng của các doanh nghiệp có vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) và 3,32 triệu đồng của khối doanh nghiệp tư nhân. Trong khi đó, khối doanh nghiệp FDI có mức chênh lệch tiền lương đáng kể, với mức lương cao nhất gấp 20 lần mức thấp nhất trả cho người lao động. Đối với khối doanh nghiệp nhà nước, mức chênh lệch này là gấp 8 lần và đối với doanh nghiệp tư nhân là 5,5 lần. Chưa có phân loại chính thức về mức tăng tiền lương cho công nhân lành nghề và chưa lành nghề nhưng theo những bằng chứng quan sát cho thấy mức tăng tiền lương này không đồng đều, và tiền lương thực tế của người lao động phổ thông bị sụt giảm và đôi khi họ bịchậm trả lương trong một số trường hợp.

Dù có vẻ sẽ dịu bớt trong năm nay do lạm phát suy giảm, những thách thức nêu trên đã để lại ảnh hưởng lâu dài đến người dân và các nhà đầu tư quốc tế. Kết quả là, các nhà đầu tư sẽ càng thận trọng hơn năm ngoái và sẽ hoạt động theo kiểu chờ thời, cho thấy cả sự hoài nghi lẫn tin tưởng của họ về việc cải cách cơ cấu kinh tế sẽ còn phải mất nhiều thời gian để phát huy hiệu quả. HSBC dự báo tiêu dùng cá nhân sẽ giảm từ mức 4,3% trong năm 2011 xuống còn 4,2% trong năm 2012.

Nhu cầu ngoài nước suy giảm

Thâm hụt thương mại đã thu trong năm 2011

Thâm hụt thương mại hẹp thu hẹp trong tháng đầu năm 2012

Để cung cấp tín dụng cho xuất khẩu trong lĩnh vực nông nghiệp, điều vốn đã được thực hiện tốt trong năm 2011, ngày 2/2/2012, NHNN đã giảm tỷ lệ dự trữ bắt buộc (RRR) xuống còn 1/5 mức thông thường (3% cho đồng Việt Nam và 8% cho USD đối với kỳ hạn ngắn hơn một năm) cho năm tổ chức tín dụng có tỷ trọng cho vay phát triển nông nghiệp và nông thôn cao (Qũy tín dụng nhân dân Trung ương, Ngân hàng Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn, Ngân hàng Thương mại cổ phần Mê Kông, Ngân hàng Thương mại cổ phần Phát triển nhà Đồng bằng sông Cửu Long, Ngân hàng Thương mại cổ phần Bưu điện Liên Việt). Điều này cho thấy phần nào nỗ lực của Chính phủ trong việc hỗ trợ ngành nông nghiệp và các vùng nông thôn, cũng như những ngành kinh tế chiến lược.

Đồng Việt Nam ổn định hơn

Trái ngược với năm 2011 với đồng tiền suy giảm mạnh, lạm phát cao và việc Nhà nước áp dụng nhiều công cụ thắt chặt chính sách, các chuyên gia HSBC tin rằng 2012 sẽ là một năm tương đối ổn định hơn. Một số yếu tố góp phần tạo nên xu hướng này là: lạm phát tăng chậm, chính sách quản lí kinh tế vĩ mô tốt hơn do Thống đốc mới của NHNN - Ông Nguyễn Văn Bình đề ra, vị thế thương mại và tài chính đã được cải thiện. Thâm hụt thương mại dự kiến sẽ ổn định ở mức 10,1 tỷ USD trong năm 2012 (so với 9,8 tỷ USD năm 2011), cân đối ngân sách của Chính phủ ước tính sẽ giảm xuống 3,8% trong năm 2012 từ mức 3,9% của năm 2011.

Đồng Việt Nam ổn đinh ngay cả trong thời điểm Tết Nguyên Đán

Điều này đã không diễn ra trong năm 2011 vì vài nguyên do:

Thứ nhất, nhập khẩu tăng chậm hơn xuất khẩu, góp phần làm giảm thâm hụt thương mại. Thêm vào đó là những yếu tố như lượng kiều hối tăng mạnh (ước tính khoảng 10 tỷ USD, tăng so với 8,4 tỷ USD năm 2010) và đầu tư trực tiếp nước ngoài. Những yếu tố này đã củng cố thêm cho cán cân thanh toán. 

Thứ hai, NHNN đã từng bước tăng tỷ giá tham chiếu hằng ngày, cho phép  đồng Việt Nam từ từ trượt giá cũng như can thiệp vào khi biên độ chênh lệch giá mở rộng. Vào tháng 10/2011, độ chênh lệch giá giữa tỷ giá tham chiếu và tỷ giá không chính thức đã tăng do lượng cầu USD tăng mạnh để mua vàng. NHNN đã can thiệp bằng cách cho phép nhập khẩu thêm vàng. Thêm vào đó, một số ngân hàng và các công ty vàng bạc đá quý lớn cũng được phép tham gia vào hoạt động mua bán vàng quốc tế. Kết quả là thị trường ngoại hối đã được ổn định.

Thứ ba, nhiều doanh nghiệp đã đẩy nhanh tốc độ thanh toán những khoản vay bằng USD vì họ dự đoán sẽ có sự tăng giá vào cuối năm. Cầu USD tăng cao vào tháng 10/2011 đã khiến họ phải tự chuẩn bị trước. Chính vì vậy, nhu cầu USD trong suốt tháng 12/2011 và tháng 1/2012 thấp hơn so với cùng kỳ những năm trước đó.

Điều đáng khích lệ cho chính sách tiền tệ của Việt Nam trong năm 2012 là Thống đốc NHNN đang truyển tải những dự định của mình một cách rõ ràng và thực sự thực hiện những lời hứa của mình. Thống đốc đã tuyên bố rằng đồng nội tệ sẽ không phá giá hơn 1% từ tháng 9/2011 đến hết năm 2011, và thực tế đã diễn ra như vậy. Ông cũng đề cập việc đồng Việt Nam sẽ phải đối mặt với áp lực giảm giá, nhưng ông sẽ cố gắng để tránh mức trượt giá cao như đã xảy ra vào tháng 2/2011, khi đồng nội tệ giảm 8,5%. Vì vậy, đồng Việt Nam có thể sẽ giảm giá từ từ trong năm 2012. Thống đốc Nguyễn Văn Bình đã nói rằng, nếu không có thêm bất cứ yếu tố tác động khách quan thì đồng Việt Nam có lẽ sẽ giảm giá khoảng 3% trên giá trị vào cuối năm 2012.

Trong ngắn hạn, NHNN có khả năng sẽ tăng cường chính sách quản lý thắt chặt thị trường ngoại hối và thị trường vàng. Đã có một kế hoạch để khuyến khích người dân bán vàng cho Chính phủ; nhưng đầu tiên đòi hỏi họ phải gửi vàng vào các ngân hàng. Thống đốc Nguyễn Văn Bình cũng cho biết có khoảng 300 đến 500 tấn vàng đang lưu thông trong nền kinh tế. Đây là một phần nỗ lực của NHNN nhằm quản lý cả cung và cầu vàng của nền kinh tế. Như chúng ta đã nói trước đó (xem Vietnam at a Glance: A little less conversation, ngày 2/12/2011), NHNN nước đã sử dụng Công ty Vàng bạc Đá quý Sài Gòn (SJC) như một phần kế hoạch duy trì thế độc quyền trên thị trường vàng trong nước. Đồng thời, NHNN còn ban hành thông tư hướng dẫn kiểm soát thị trường ngoại hối.

Vẫn cần phải kiên nhẫn

Với tình hình thế giới như hiện nay, chúng tôi vẫn giữ dự báo tăng trưởng của Việt Nam năm 2012 sẽ đạt 5,7%, nhờ vào tình hình xuất khẩu Việt Nam vẫn tăng mạnh dù chậm hơn so với năm 2011; nguồn đầu tư mạnh được hỗ trợ bằng dòng vốn FDI ổn định; và nhu cầu trong nước (tuy còn thấp hơn so với 2011). Hơn nữa, Việt Nam còn được kỳ vọng ở một môi trường kinh tế vĩ mô ổn định nhờ lạm phát đang trên đà suy giảm, thâm hụt thương mại và ngân sách được kiềm chế và các chính sách quản lý tiền tệ tốt hơn. Dựa vào các khuynh hướng gần đây, rõ ràng Việt Nam dường như đang đi đúng hướng trong năm 2012 bất chấp luồng gió ngược của kinh tế thế giới.

Tuy nhiên, những điều đó vẫn chưa đủ để khôi phục tổn thất tinh thần do lạm phát cao ảnh hưởng đến người dân cùng các nhà đầu tư; cả hai sẽ đều cần có nhiều thực tế mang tính thuyết phục hơn để quay lại mức chi tiêu như trước năm 2009. Những ai bị ảnh hưởng bởi sự bất ổn định của kinh tế vĩ mô trong năm 2011, cũng như vào năm 2008, sẽ thận trọng hơn trong khoản thời gian tới này. Hiện tại, cải cách là điều cần thiết để người dân thay đổi kỳ vọng của mình, khi những biện pháp sửa đổi ngắn hạn giờ đây đã không còn đủ tác dụng.

Kể từ bản báo cáo trước của HSBC, NHNN đã thúc đẩy quá trình cải tổ trong lĩnh vực ngân hàng như một phần chiến lược dài hạn của quốc gia nhằm gia tăng hiệu quả đầu tư vốn đã khiến một số nguồn lực phân bố không hiệu quả gây ra nhiều nút thắt cổ chai trong nền kinh tế. Mặc dù các ngân hàng nhỏ chỉ chiếm tỷ lệ thấp trong hệ thống ngân hàng, chúng lại chứa đựng những rủi ro đáng kể mang tính hệ thống. Những ngân hàng này thường có khối lượng giao dịch cao trong lĩnh vực bất động sản và doanh nghiệp Nhà nước -  vốn đang là những lĩnh vực đang làm ăn không tốt trong thời điểm hiện tại. Ngoài ra, những ngân hàng này còn có xu hướng phá vỡ các quy định của NHNN và bóp méo thị trường tài chính. Lo ngại về những rủi ro trên, NHNN đã thắt chặt thanh khoản và bắt đầu thúc đẩy quá trình hợp nhất.

Tuy nhiên, các chuyên gia kinh tế của HSBC vẫn lạc quan rằng Việt Nam sẽ thực hiện những cải cách cần thiết để khai thông những tiềm năng, mặc dù điều đó đòi hỏi sự kiên nhẫn nhiều hơn chúng ta nghĩ. Trong năm 2011, hầu hết các nhà quan sát đều lúng túng bởi các phương pháp được sử dụng để kiềm chế áp lực lạm phát vì chúng đã vượt ra khỏi những kiến thức kinh tế truyền thống. Dù vậy, NHNN cũng đã thành công trong việc hạn chế tăng trưởng tín dụng (tăng 10,9% năm 2011 so với 27,7% năm 2010). Hạn mức tăng trưởng tín dụng ban đầu được đề ra cho nguyên năm 2012 là 20% đã khiến nhiều người e ngại đi vay vì lãi suất cao. Tuy vậy, lạm phát đã giảm trong năm tháng qua và HSBC  tin rằng xu hướng này sẽ tiếp tục cho đến cuối năm 2012. Trong năm nay, NHNN đã đề ra mức tăng trưởng tín dụng tối đa từ 15-17%

Với tỷ lệ lạm phát đang giảm xuống, các chuyên gia tin NHNN có thể sẽ hạ lãi suất vào cuối quý 1/ 2012. Thực tế, NHNN đã bắt đầu chu kỳ nới lỏng với việc giảm tỷ lệ dự trữ bắt buộc cho vài ngành kinh tế cụ thể. Việc giảm lãi suất trong tương lai để thúc đẩy tiêu dùng sẽ phụ thuộc phần lớn vào việc Chính phủ có thể thuyết phục được người dân về những cam kết cải cách còn giờ đây hầu hết mọi người đều chọn chiến lược cầm chừng. Với Việt Nam, để trở lại tốc độ tăng trưởng dài hạn trên 7% thì trước tiên cần một nỗ lực phối hợp cải cách nền kinh tế nhằm mục đích tăng hiệu quả đầu tư và tái thiết lập kỳ vọng của các nhà đầu tư trong và ngoài nước.   

M.Hương